Hoe dat begint
Kinderen die opgroeien in emotioneel onstabiele huishoudens ontwikkelen vaak een soort “emotionele radar” en zijn voortdurend bezig met het peilen van de stemming om hen heen. Klinische onderzoekers, zoals Dr. Bessel van der Kolk en Dr. Mary Ainsworth, hebben uitgebreid bestudeerd wat zulke omgevingen met de psyche doen, vooral in gezinnen waar sociale druk een rol speelt. In gezinnen waar woede onvoorspelbaar was en liefde soms aan voorwaarden leek te voldoen, kan verontschuldigen een manier worden om conflicten te vermijden. Elke “sorry” wordt dan een vorm van beschwichtiging (een overlevingsstrategie), vergelijkbaar met gedrag bij primaten die onderdanig doen om agressie te ontwijken.
Persoonlijke ervaring en therapie
De verteller herinnert zich dat ze op veertienjarige leeftijd voor het eerst “Het spijt me” zei voor het weer. Die gewoonte om zich voortdurend te verontschuldigen ontwikkelde zich verder en beïnvloedde haar latere leven, onder meer een scheiding op vierendertigjarige leeftijd. Met hulp van een therapeut begon ze op negenentwintigjarige leeftijd met meditatie en kreeg ze de opdracht om één dag lang niet te verontschuldigen. Tegen de middag had ze al elf verontschuldigingen geteld.
Voorbeelden uit die dag: ze excuseerde zich bij een barista voor het veranderen van haar bestelling en bij een collega voor het stellen van een vraag. Zulke anekdotes laten zien hoe reflexmatig veel mensen hun eigen angst proberen weg te nemen door zich te verontschuldigen. De verteller vertelt ook over een moment met haar partner David waarin ze moest afzien van haar automatische “sorry” voor zijn slechte dag op het werk. Die pauze duurde ongeveer vijfenveertig seconden en leerde haar om stilte toe te laten.
Psychologisch inzicht en bewustwording
Psychologen zeggen dat veel chronische verontschuldigers lijden aan hypervigilantie (continu op scherp staan), en stressvermindering kan helpen om deze reactie te beheersen. Het lijkt misschien beleefd, maar onder de oppervlakte is het een stressreactie. Meditatie kan helpen om de ruimte tussen prikkel en reactie te vergroten, waardoor je andere keuzes kunt maken.
Rudá Iandê, een Braziliaanse sjamaan, pleit in zijn boek “Laughing in the Face of Chaos” voor het toelaten van ongemak in plaats van meteen te proberen het te verhelpen. Dat is een belangrijke stap om minder automatisch sorry te zeggen en om meer persoonlijke kracht en zelfwaarde te ontwikkelen.
Hoe je het patroon kunt doorbreken
Om het patroon van overmatig verontschuldigen te doorbreken kun je een paar praktische stappen volgen. Stel jezelf vragen voordat je je verontschuldigt, zoals:
- “Heb ik echt schade veroorzaakt?”
- “Verontschuldig ik me om iets op te lossen, of om mijn eigen angst te verlichten?”
- “Wat zou er gebeuren als ik gewoon niets zei?”
Deze vragen helpen bepalen of een verontschuldiging oprecht nodig is of slechts een automatische reactie.
Met bewustwording en reflectie kun je leren om niet meteen in de verdediging te schieten. Het vergt oefening en moed om stilte en ongemak toe te laten, maar die bewustwording kan leiden tot meer emotionele vrijheid en een authentieker leven.
Deze inzichten laten zien dat verandering mogelijk is. Met inzet en oefening kun je niet alleen je persoonlijke relaties verbeteren, maar ook je zelfwaarde versterken door onnodige verontschuldigingen achterwege te laten. Het is een proces dat begint met kleine stappen en aandacht voor onze reflexen, met als doel uiteindelijk een vrijer en meer vervuld leven.
